top of page
  • Özgür GÜMÜŞ

Paslanmaz Çeliklerin Sınıflandırılması.

Paslanmaz çelikler 5 ana gurupta toplanabilir.

- Östenitik paslanmaz çelikler

- Ferritik paslanmaz çelikler

- Ferritik-Östenitik (dubleks) paslanmaz çelikler

- Martenzitik paslanmaz çelikler

- Çökelme sertleştirmesi uygulanabilen paslanmaz çelikler..



- Östenitik paslanmaz çelikler


Östenitik paslanmaz çelikler, bileşimlerinde % 12-25 Cr, % 8-25 Ni ve % 20’ye kadar mangan içerirler. Nikel ve mangan temel östenit oluşturuculardır. Gerek kullanım, gerekse alaşım kalitelerinin çokluğu açısından en zengin grup östenitik paslanmaz çeliklerdir. Bu çelikler hem oda sıcaklığında hem de yüksek sıcaklıklarda yüzey merkezli kübik kafese sahip östenitik içyapıları koruduklarından ısıl işlemle sertleştirilemezler. Süneklilikleri, toklukları ve şekillendirilebilme kabiliyetleri düşük sıcaklıklarda bile mükemmeldir. Anti manyetik olan östenitik paslanmaz çeliklerin mukavemetleri ancak soğuk şekillendirme ile artar


Östenitik paslanmaz çelikler karbonlu çeliklerden daha yüksek termal genleşme katsayısına ve daha düşük termal iletkenlik katsayısına, daha yüksek elektrik direncine ve daha düşük ergime noktasına sahiptirler. Östenitik paslanmaz çelikler özellikle oksitleyici veya redükleyici ortamlarda iyi korozyon direncine sahiptir. Bu tür paslanmaz çeliklere, korozyon direncini arttırmak için; kromun ferrit yapıcı etkisi, östenit yapıcı alaşım elementlerinin ilavesiyle giderilir. Katılan alaşım elementleri ve etkileri şu şekilde sıralanır;

- Kaynak edilmiş parçalarda taneler arası korozyonu önlemek için karbon miktarının azaltılması veya titanyum, niyobyum ve tantalyum gibi kararlaştırıcı elementlerin katılması gereklidir. Karbon kuvvetli bir östenit yapıcı olmasına karşın karbür oluşturarak korozyon direncini düşürmektedir.

- Yüksek sıcaklıklarda korozyon direncini yükseltmek için krom ve nikel miktarının arttırılması gerekmektedir.

- Gerilmeli korozyonu önlemek için nikel miktarının arttırılması gerekmektedir.

- Molibden ilavesiyle organik ve çeşitli mineral asitlere karşı dayanım artar. Böylece çukur ve çatlaklardaki korozyon önlenir.


Östenitik paslanmaz çeliklerin kullanım alanları

Östenitik paslanmaz çeliklerin korozyon dirençleri martenzitik ve ferritik paslanmaz çeliklerden daha yüksektir. İçyapının östenit olmasından dolayı ferritik paslanmaz çeliklerde karşılaşılan çok önemli bir sorun olan süneklikten gevrekliğe geçiş sıcaklığı altındaki gevrekleşme, bu tür çeliklerde görülmez. Gerek sıfır altı

(- 270°C’ye kadar) ve gerekse yüksek sıcaklıklardaki korozyon dirençleri, mekanik özelliklerinin üstünlüğü bu çelik gurubunun birçok alanda rakipsiz bir yapı çeliği olarak kullanılmasına imkân sağlamıştır. Mükemmel şekillendirilebilirliği, sünekliği ve yeterli korozyon dayanımı ile AISI 304 kalite östenitik çelik en yaygın olarak kullanılan paslanmaz çeliktir. 304 kalite çeliklere molibden (Mo) katılarak 316 ve 317 kaliteleri üretilir ve kontrollü ortamlarda noktasal korozyona dayanım sağlanır. Çok düşük karbonlu 304L kalite çeliği ise 304 kalite çeliğinden kaynak sırasında ısı tesiri altında kalan bölgede oluşan ve taneler arası korozyona neden olan karbür çökelmesini önlemek amacıyla 14 geliştirilmiştir. 309 ve 310 kaliteleri gibi yüksek kromlu alaşımlar yüksek alaşımlarda ve oksitleyici ortamlarda kullanılır.


AISI kalite

Tipik Uygulamalar


301


Yüksek pekleşme hızı, yüksek dayanım, yüksek sünekliğin gerekli olduğu yerlerde kullanılır. Trenyolu arabaları, uçakparçaları, sıkma bilezikleri, otomobil tekerlek kapakları, süslemelerde kullanılır.



302

Genel amaçlı östenitik paslanmaz çelik tipidir. Süsleme yiyecek taşıma donanımları, uçak kaportaları, antenler, yaylar, pişirme donanımları, inşaatların dış kısımları, mücevherler, petrol rafine donanımları, isim plakaları yapımında kullanılır.


304

Kaynak sırasında karbür çökelmesini sınırlamak için tip 302’nin düşük modifikasyonu kimyasal ve yiyecek işleme donanımları, mayalama donanımları, soğuk kaplar, oluklar, yağmur olukları, sac kaplama yapımında kullanılır.


314L

Kaynak sırasında karbür çökermesinin daha çok sınırlaması için tip 304’ün daha fazla düşük karbon modifikasyonudur. Depolama tanklarının yapımında kullanılır.


309

Yüksek sıcaklık dayanımı ve oksitleme direnci, uçak ısıtıcıları, ısıl işlem donanımları, tavlama kapakları, fırın parçaları, pompa parçaları yapımında kullanılır.


310

Tip 309’dan daha yüksek oksitleme direnci ve yüksek sıcaklık dayanımı gösterir. Isı değiştiriciler, fırın parçaları, yanma çemberleri, kaynak dolgu metalleri, gaz türbin bıçakları, yakma makinası ısı toplayıcıları yapımında kullanılır.


316

Tip 304’den daha yüksek korozyon direnci, yüksek sürünme dayanımına sahiptir. Fotoğraf donanımları, kaynak fıçıları, ketçap pişirme tencereleri, maya tüpleri imalatında kullanılır.



316L

Tip 316’nın daha fazla karbon modifikasyonu taneler arası karbür çökelmesini önlenmesi zorunlu olunankaynaklı yapılarda kullanılır. Yoğun kaynak gerektiren yerlerde kullanılır.


- Ferritik paslanmaz çelikler Ferritik paslanmaz çelikler, esas olarak % 12-30 Cr içeren demir-krom alaşımlarıdır. Bu alaşımlar ferritik olarak adlandırırlar. Çünkü bunların yapıları normal ısıl işlem şartları altında çoğunlukla ferritik olarak kalırlar (KHM α demir tip). Bu alaşımlar başlıca genel yapım malzemeleri olarak kullanılırlar. Bu yapım malzemeleri özel korozyon ve ısı direncinin istendiği malzemelerdir. Ferritik paslanmaz çelikler tasarım mühendisliği açısından öneme sahiptir. Çünkü bunlar nikel içeren paslanmaz çelikler gibi aynı korozyon direncini sağlarlar fakat alaşım elementi olarak nikele ihtiyaç olmadığı için ekonomiktirler. Buna karşın ferritik paslanmaz çelikler sünekliklerinin azlığı, çentik hassaslıkları ve düşük kaynaklanabilirliklerinden dolayı kullanımları östenitik paslanmaz çeliklerden daha sınırlıdır. Standart ferritik paslanmaz çeliklerin süneklik problemini aşmak için düşük karbon ve azot içerikli yeni ferritik paslanmaz çelikler geliştirilmiş ve ticari olarak üretilmiştir. Bu alaşımlar iyileştirilmiş korozyon direnci ve kaynaklanabilirliğe sahiptir - Ferritik - östenitik (dubleks) paslanmaz çelikler Dubleks çelikler olarak da adlandırılan bu çeliklerin içyapısında her iki faz bir arada bulunur ve bu sayede östenitik ve ferritik çeliklerin her birinin de ötesinde iyileştirilmiş özellikler gösterir. Böylece östenitik çeliklere kıyasla daha iyi gerilme korozyonu dayanımına; ferritik çeliklere kıyaslandığında ise daha iyi tokluk ve sünekliğe sahip olurlar. Ayrıca, iki fazın bir arada bulunması halinde tavlanmış durumda bile 550 ile 690 MPa akma dayanımı gösterirler ki, bu değer fazların tek başına türdeki çeliklerin akma dayanımının yaklaşık iki katıdır. Mevcut ticari kaliteler % 22 - % 26 krom, % 4 - % 7 nikel, azami % 4,5 molibden, yaklaşık % 0,7 bakır ve volfram ile % 0,08 - % 0,35 azot içerirler. Bu tür paslanmaz çelikler üstün özelliklerinden dolayı değişik biçim ve boyutlarda endüstrinin hizmetine sunulurlar. Isı eşanjörü, petrol, gaz ve deniz suyu boruları ile bağlantı elemanlarında, deniz petrol platformlarında, gaz kuyularında, basınçlı kaplarda, döküm pompa ve vana gövdelerinde, gemi pervanesi ve parçaları yapımında, jeo-termal uygulamalarda, kimyasal teçhizat imalatında, arıtma tesislerinde büyük çapta kullanılmaktadırlar.


- Martenzitik paslanmaz çelikler Karbon miktarı % 0,1’den fazla olan çelikler yüksek sıcaklıklarda östenitik içyapıya sahiptirler. Östenitleme sıcaklığı çeliğin türüne göre 950-1050°C arasındadır. Bu sıcaklıkta tutulan çeliğe su verilirse martenzitik bir içyapı elde edilir. Bu şekilde elde edilen yüksek sertlik ve mekanik dayanım, karbon yüzdesi ile birlikte artar. Ürün tipine bağlı olarak martenzitik çelikler tavlanmış veya ıslah edilmiş durumda pazara sunulur. Tavlanmış olarak satın alınan ürünler biçim verildikten sonra ıslah işlemine (su verme + temperleme) tabi tutulur. Temperleme sıcaklığı değiştirilerek değişik özellikler elde edilir. En iyi korozyon dayanımı elde etmek için, tavsiye edilen ısıl işlem sıcaklığına uyulması çok önemlidir. Martenzitik paslanmaz çelikler genellikle su verilmiş ve menevişlenmiş veya tavlanmış halde kullanılırlar. Martenzitik paslanmaz çeliklerin kritik soğuma hızlarının çok yavaş olması, yavaş soğuma halinde, örneğin sakin havada soğuma, martenzit oluşumuna neden olur. Martenzitik durumda korozyon dirençleri çok iyidir. 815°C’ye kadar paslanmazlık özelliklerini yitirmezler. Ancak uzun süre yüksek sıcaklıklarda kalırlarsa hafif bir korozyon başlangıcı olur. Dolayısı ile bunlar endüstride 700°C’nin üzerindeki sıcaklıklarda kullanılmazlar. Martenzitik paslanmaz çeliklerde mekanik özellikleri geliştiren niyobyum (Nb), molibden (Mo) ve tungsten (W) gibi alaşım elementlerinin % 3’e kadar ilavesi ile yaklaşık % 10,5 - 18 Cr içerirler (Baylan, 2004). - Çökelme sertleşmesi uygulanabilir paslanmaz çelikler Çökelme sertleşmeli paslanmaz çelikler bakır, molibden, niyobyum, titanyum ve alüminyum gibi alaşım elementleri içeren, bu elementlerin bir veya birkaçının etkisi ile çökelme sertleşmesi gösteren Fe-Cr-Ni’li paslanmaz çelikler ailesinin bir grubudur . Bu çeliklere gerekli mukavemeti kazandırmak için kontrollü olarak çökelme sertleşmesi (yaşlandırma) uygulanmaktadır. Çökelti oluşumunu sağlamak için alüminyum (Al), molibden (Mo), titanyum (Ti), niyobyum (Nb) ve bakır (Cu) elementleri ile alaşımlama yapılır. Çökelme sertleşmesi prensip olarak alaşımı çözeltiye alma tavından sonra uygulanan hızlı soğumayı takipeden bir yaşlandırma işlemidir. Çeliğin içerisinde bulunan

alaşım elementleri çözeltiye alma tavı sırasında çözünürler ve yaşlandırma işlemi sırasında da çok küçük zerrecikler halinde çökelerek matrisin sertlik vemukavemetini arttırırlar. Bu işlem sonucu çelik, martenzitik paslanmaz çeliklerin mekanik özelliklerine östenitik paslanmaz çeliğin korozyon direncine sahip olabilmektedir. Mukavemetleri yaklaşık 1700 MPa’a kadar çıkabilmekte ve böylece, martenzitik paslanmaz çeliklerin mukavemetlerinin üzerinde değerlere ulaşılabilmektedir

1 görüntüleme0 yorum

Son Paylaşımlar

Hepsini Gör
bottom of page